BİLİM ETİĞİ VE BİLİMDE SAHTEKARLIK
 
Bilim etiği kişiye araştırma yaparken ve bulgularını yayınlarken uyması gereken ahlaki yolu gösterir ve bilimcilere bunlarla ilgili yükümlülükler getirir. Bilim etiği araştırma etiği ve yayın etiğini kapsamaktadır. Bunlar, tüm bilim topluluğunda genel kabul gören kurallar ve değer ölçüleridir. Oysa ülkemizde bilim etiği pek tartışılmamakta ve üniversitelerimiz bu konuda yeterince bilinçlenmiş olmaktan uzak bulunmaktadır.
 
Bilimsel araştırmalar güvene dayalıdır. Gerçek anlamda, araştırıcılar güven ve özgürlük üzerine kurulmuş bir topluluğun üyesidirler. Bu toplulukta doğruluk, dürüstlük ve açıklık temel unsurlardır. Araştırıcıların yaratıcılıklarını ortaya koyabilmeleri için özgürlük, hava ve su kadar yaşamsal bir değere sahiptir. Ancak, her özgürlük gibi bilim özgürlüğü de sorumluluk gerektirir. Zaten uyulması gereken kuralların olmadığı yerde özgürlük de olamaz. Bilimcilere tanınan özgürlük, her türlü bilimsel araştırmanın ve deneyin yapılmasına izin verileceği anlamına gelmez. Bilim insanının sorumluluğu hem içe hem de dışa karşıdır. İçe karşı sorumluluğu meslek ahlakına uymasını gerektirir. Gerçeğe ulaşmak, doğruyu bulmak için araştırma yaparken uluslararası kabul gören standartlara uygun bilimsel çalışma yöntemi izlenmesi şarttır. Verilerin manipüle edilmemesi, deney sonuçlarının aynı koşullarda tekrarlanabilir olması, yasa hipotezlerinin her zaman doğrulanabilir olması şarttır. Kendisi ile arasına eleştirel mesafe koymak, kesinlik, güvenilirlik, centilmenlik, dürüstlük ilkelerini uygulamak, rüşvet kabul etmemek bir bilim insanının ahlakını oluşturan tavır ve tutumlardır(1).
 
Bilim insanının topluma karşı sorumlulukları ise, projelerin potansiyel riskleri üzerine toplumun dikkatini çekmek, kötü niyetli kullanıma karşı uyarmak, zararlı sonuçlara götürebileceği öngörülen araştırmalardan vazgeçmek gibi davranış ve tutumlardır(1).
 
Bilim topluluğunun güvene dayalı bir topluluk olması, bir araştırmanın sonuçlarının daha sonra yapılacak araştırmalara temel oluşturacak olması ve yapılmış bir hatanın yayınlandıktan sonra literatürden çıkarılmasının güçlüğü nedeniyle bilimde sahtekarlık ve suistimal tüm dünyada üzerinde son derece ciddiyetle durulan konulardır.
 
Bilimsel yanıltma (scientific misconduct) araştırmanın değerini ve güvenilirliğini azaltan tüm girişimler olarak tanımlanmaktadır(2). Bu da iki şekilde olmaktadır: disiplinsiz ve düzensiz araştırma (sloppy research) ya da bilimsel yanıltma / yalancılık (fraud). Disiplinsiz araştırma yapan kişi kötü niyetli olmamakla birlikte, farkında olmadan güvenilir olmayan sonuçlar da üretebilmektedir. Bu kişilere disiplinli araştırma eğitimi verilerek, bilimsel araştırıcılar grubuna kazandırılabilirler.
 
Bilimsel yanıltma, saptırma ya da yalancılık (fraud) ise araştırıcının bilinçli olarak ve amaçlı bir yaklaşımla çalışmanın metodlarını ve sonuçlarını "kötü niyetle" saptırması ve değiştirmesi anlamına kullanılmaktadır.
 
Prof. Dr. Emin Kansu bilimsel yanıltmayı (scientific misconduct) temelde 3 grupta toplamaktadır:
 
1. Bilimsel korsanlık (piracy): Başka araştırıcıların verilerini kendi izni olmadan kullanmak,
 
2. Başkalarının fikir, yazı ve çalışmalarını çalarak, aldığı kişilere gereken şekilde atıf yapmadan kendisininki gibi göstermek, söylemek ya da yayınlamak (Plagiarism),
 
3. Verilerin saptırılması veye varolmayan bilgilerin / verilerin "yoktan varedilmesi" (fabracation, "desk-research", "dry-lab") şeklinde gruplanabilir.
 
Bilimde etik ihlaller çeşitli nedenlerle yapılmaktadır. Bilimsel dürüstlüğün dışına çıkılmasına etki eden faktörlerin başında bireyin yetersiz araştırma eğitimi ve disiplini almamış olmasından kaynaklandığı düşünülmektedir. Bilimsel yanıltma ve yalancılıkta kişisel hızlı yükselme hırsı, başkalarının kendisini olumlu ve başarılı tanımalarını arzulama, kurumun veya bölümün baskısı, "fazla yayın=fazla prestij" duygusu, parasal kazanç hırsı ve nadiren psikiatrik-kişisel bozuklukların etken rol oynadığı düşünülmektedir(3).
 
Prof. Dr. Hasan Yazıcı yağmalamayı üçe ayırmaktadır(4):
 
Tablo 1. Yağmalama (Plajirizm) Çeşitleri
 
Kaba Yağmalamak
a) Yazılı eseri olduğu gibi aşırmak
b) Yazılı eserin sadece bazı kısımlaını olduğu gibi aşırmak
c) Aşırandan aşırmak
 
İnce Yağmalamak
a) Yazılı eserin tümünü veye kısımlarını değiştirerek aşırmak
b) Başkasının fikrini kendininmiş gibi sunmak
 
Çok İnce Yağmalamak
a) Kendi eserinden gönderme yapmadan alıntı yapmak
b) İstem dışı yağmalamak

Prof. Dr. Özer Bekaroğlu ise bilimde yapılan sahtekarlıkları 7 gruba ayırmaktadır(5):
1. Kopya çekmek
2. Verileri uydurmak
3. Verileri değiştirmek
4. Hakemlik görevini kötüye kullanmak
5. Kitap tercüme ederek, kendi yazmış gibi adını koyarak bastırmak
6. Yayınlanan makaleden diğer ismi veya isimleri silip fotokopisini alarak tek isimle kendi yapmış gibi göstermek
7. Aynı yayını değişik iki veya daha fazla dergiye gönderip bastırarak makale sayısını fazla göstermeye çalışmak.

Bu tip sahtekarlıklarda hiçbir özür kabul edilemez. Bilimsel kariyer yapan herkesin bu değerlerden haberdar olma zorunluluğu vardır. Bilim toplumu, kendi özgürlük ve güvene dayalı sistemlerini bozacak, inanılırlığını riske edecek sapmalara izin vermek istemez. Bilimsel sahtekarlık yaptığından şüphelenilen kişilerin eserleri incelenir ve bilimsel yalancılık yaptığı saptandığı taktirde kendisine gereken cezai müeyyideler uygulanır.


KAYNAKÇA:
1. A. PİEPER, Etiğe Giriş, Ayrıntı Yayınları, s. 92 (1999)
2. E. KANSU, "Bilimsel Yanıltma ve Önlenmesi", Dünyada ve Türkiye’de Bilim, Etik ve Üniversite, TÜBA Bilimsel Toplantı Serileri No.1, s.71 (1994).
3. E. KANSU, Bilimsel Yanıltma ve Önlenmesi, Dünyada ve Türkiye’de Bilim, Etik ve Üniversite, TÜBA Bilimsel Toplantı Serileri No.1, s.72 (1994).
4. H. YAZICI, "Üniversitede Özgün Bilim Üretimi", TÜBA, Bilimsel Toplantı Serileri:1; Dünya'da ve Türkiye'de Bilim, Etik ve Üniversite, s. 85 (1994).
5. Özer BEKAROĞLU, "Dünya'da ve Türkiye'de Bilimsel Sahtekarlık", KSÜ Rektörlüğü Yayınları:46, s. 5-6 (1998).

 
Akademik Etik Kurulu
 
 
Sayfa Başı

| Baslarken | Bilim Etiği ve Bilimde Sahtekarlık | Yayın Etiği | Akademik Yükseltmeler Bilim ve Etik | AEK Üyeleri | Linkler | Bilimadamı Olmak | Etkinlikler | Ulaşım